काठमाडौं । करिब ३५ अर्ब रुपैयाँ खर्च गरेर निर्माण गरिएको नेपालको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनमा आएको चार वर्ष पुग्न लाग्दा पनि नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडानको भरपर्दो केन्द्र बन्न सकेको छैन । आधुनिक टर्मिनल, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको रनवे, अध्यागमन, सुरक्षा र जहाज पार्किङको सुविधा तयार भए पनि विमानस्थलमा नियमित अन्तर्राष्ट्रिय जहाजको उपस्थिति न्यून छ । कहिलेकाहीँ चार्टर उडान हुने गरे पनि नियमित व्यावसायिक उडान टिक्न सकेका छैनन् । यसले समस्या पूर्वाधारको अभावमा हो वा विमानस्थल चलाउने सरकारी नीतिमै कमजोरी छ भन्ने प्रश्न गम्भीर बनाएको छ ।

भैरहवास्थित विमानस्थललाई काठमाडौंको हवाई चाप घटाउने, लुम्बिनीमा विदेशी पर्यटक भित्र्याउने र पश्चिम नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सञ्जालसँग जोड्ने रणनीतिक परियोजनाका रूपमा अघि बढाइएको थियो । तर सञ्चालनको चार वर्ष पुग्दा पनि त्यसअनुसारको परिणाम देखिएको छैन ।

पछिल्लोपटक थाई एयर एसियाले बैंकक–भैरहवा उडान सञ्चालन गरेको थियो । तर मार्चपछि उक्त उडानसमेत बन्द भएको विमानस्थल प्रशासनले जनाएको छ । हाल अक्टोबरसम्म नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडानको तालिका नरहेको अवस्था छ ।

यसबीच विमानस्थललाई चलायमान बनाउन सरकारले एयरलाइन्सलाई विभिन्न शुल्कमा छुट तथा सुविधा उपलब्ध गराएको छ । तर सुविधा दिँदा पनि एयरलाइन्स टिक्न नसक्नुले समस्या केवल विमानस्थल सञ्चालन शुल्क वा यात्रु संख्यामा सीमित नभएको देखाउँछ ।

जहाज नआउनुको कारण यात्रु अभाव मात्रै होइन, काठमाडौंमै थुनिएको टिकट बजार

गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका निमित्त महाप्रबन्धक श्यामकिशोर साहका अनुसार भैरहवाबाट अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालन गर्न यात्रु नै छैनन् भन्ने बुझाइ पूर्ण सत्य होइन । मुख्य समस्या यात्रुलाई विमानस्थलसम्म जोड्ने व्यापारिक प्रणाली कमजोर हुनुमा रहेको उनको भनाइ छ ।

उनका अनुसार अधिकांश अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्सका जनरल सेल्स एजेन्ट (जिएसए) तथा ट्राभल एजेन्सी काठमाडौंमै केन्द्रित छन् । एयरलाइन्सको टिकट बिक्री, बजार प्रवद्र्धन र यात्रु व्यवस्थापनको ठूलो हिस्सा राजधानीबाटै सञ्चालन हुँदा भैरहवा विमानस्थलका लागि छुट्टै बजार निर्माण हुन सकेको छैन ।

यसको असर विमानस्थलको यात्रु संकलनमै परेको छ । विमानस्थल सञ्चालनमा आए पनि अन्तर्राष्ट्रिय उडानको व्यापारिक इकोसिस्टम भने काठमाडौंमै केन्द्रित छ । यात्रु भैरहवाबाट उड्न तयार भए पनि उनीहरूसम्म नियमित रूपमा टिकट, गन्तव्य र उडानको जानकारी पुर्‍याउने संयन्त्र कमजोर हुँदा एयरलाइन्सले पर्याप्त यात्रु सुनिश्चित गर्न सकेका छैनन् ।

यही कारण विमानस्थल प्रशासनले राष्ट्रिय ध्वजावाहक नेपाल वायुसेवा निगम र हिमालयन एयरलाइन्सको भूमिकामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ । विमानस्थल प्रशासनका अनुसार यी दुई एयरलाइन्सले नियमित उडान सुरु गरे विदेशी एयरलाइन्सलाई समेत भैरहवा बजारप्रति विश्वास बढाउन सकिनेछ ।

नेपालकै राष्ट्रिय ध्वजावाहकले आफ्नो दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई नियमित उडानको आधार बनाउन नसक्नु आफैंमा नीतिगत प्रश्न हो । निजी तथा विदेशी एयरलाइन्सलाई भैरहवा आउन आग्रह गरिरहँदा सरकारले आफ्नै एयरलाइन्सलाई बजार निर्माणमा कति परिचालन गरेको छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण देखिन्छ ।

विमानस्थल सञ्चालनका लागि यात्रु मात्र होइन, यात्रु ल्याउने बजार संयन्त्र चाहिन्छ । काठमाडौंमा केन्द्रित जिएसए, ट्राभल एजेन्सी र टिकट वितरण प्रणालीलाई भैरहवासँग नजोडेसम्म विमानस्थलमा जहाज ल्याएर मात्रै व्यावसायिक उडान टिकाउन कठिन हुने देखिन्छ ।

लुम्बिनीको पर्यटक बजार भारतको सीमामा अड्किँदा विमानस्थलको सम्भावना खुम्चियो

निजी क्षेत्रले भने गौतमबुद्ध विमानस्थलको समस्या अझ गहिरो रहेको बताउँदै आएको छ । नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एण्ड ट्राभल एजेन्ट्स (नाट्टा) लुम्बिनी प्रदेशका अध्यक्ष चन्द्रबहादुर थापाका अनुसार सरकारले दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालन गर्ने स्पष्ट र दीर्घकालीन नीति बनाउन सकेको छैन ।

काठमाडौंको अत्यधिक हवाई चाप घटाउने हो भने बुद्ध सर्किट लक्षित अन्तर्राष्ट्रिय उडान भैरहवामा केन्द्रित गर्नुपर्ने उनको तर्क छ । तर त्यसका लागि भारतसँगको हवाई सेवा सम्झौता, सीमापार पर्यटक आवागमन र लुम्बिनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारसँग जोड्ने विषयमा सरकारले ठोस पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

विशेषगरी भारतको ई–भिसा भएका विदेशी पर्यटकले बेलहिया नाकाबाट भारत प्रवेश गर्न नपाउने व्यवस्थाले लुम्बिनीको पर्यटन सम्भावनालाई समेत असर गरिरहेको थापाको भनाइ छ । भारतमा रहेका बौद्ध धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यसँग लुम्बिनीलाई एउटै पर्यटन सर्किटका रूपमा विकास गर्ने हो भने हवाई र स्थलमार्ग दुवैलाई जोड्ने नीतिको आवश्यकता छ ।

अर्थात् भैरहवामा विमान ल्याउने विषय विमानस्थलभित्रको व्यवस्थापनले मात्रै समाधान गर्ने विषय होइन । विमानस्थलबाट लुम्बिनी, भारतको कुशीनगर, बोधगया, सारनाथलगायतका बौद्ध गन्तव्यसम्म पुग्ने पर्यटन सञ्जाल निर्माण गर्न सकिए मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्सका लागि पर्याप्त यात्रु बजार तयार हुन सक्छ ।

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ, लुम्बिनी प्रदेशका अध्यक्ष ठाकुरकुमार श्रेष्ठका अनुसार गौतमबुद्ध विमानस्थल रुपन्देहीको मात्रै परियोजना होइन । नारायणीदेखि पश्चिमसम्मका लाखौँ नागरिकका लागि यो अन्तर्राष्ट्रिय प्रवेशद्वार हो ।

उनका अनुसार नेपाल एयरलाइन्सले दैनिक एउटा नियमित उडान मात्रै सुरु गरे पनि त्यसले बजारमा सकारात्मक सन्देश दिन सक्छ । यात्रुवाहक उडान तत्काल सम्भव नभए कार्गो सेवा सञ्चालन गरेर विमानस्थललाई व्यापारिक रूपमा सक्रिय बनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ ।

यसबाट एउटा अर्को सम्भावना पनि देखिन्छ । विमानस्थललाई केवल यात्रु ओसार्ने केन्द्रका रूपमा नभई पश्चिम नेपालको आयात–निर्यात र पर्यटनको हवाई हबका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । तर त्यसका लागि कार्गो पूर्वाधार, भन्सार, गोदाम, ढुवानी र निर्यात प्रवद्र्धनको एकीकृत योजना आवश्यक हुन्छ ।

३५ अर्बको पूर्वाधार तयार, तर आईएलएसदेखि हवाई नीतिसम्म गाँठो

गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा पूर्वाधारको कमी देखिँदैन । करिब ८ सय बिघामा फैलिएको विमानस्थलमा तीन किलोमिटर लामो रनवे छ । फोर–ई क्याटेगरीको विमानस्थलमा अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि आवश्यक दमकल तथा अन्य सुरक्षा पूर्वाधार छन् । त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलसरहको उडान तथा अवतरण क्षमता राख्ने विमानस्थलमा चारवटा न्यारोबडी र एउटा वाइडबडी गरी पाँचवटासम्म अन्तर्राष्ट्रिय जहाज पार्किङ गर्न सकिने क्षमता छ ।

कम दृश्यतामा समेत जहाज अवतरण गराउन सहयोग गर्ने अत्याधुनिक इन्स्ट्रुमेन्ट ल्याण्डिङ सिस्टम (आईएलएस) समेत जडान गरिएको छ । तर आईएलएसको केही प्रोटेक्सन क्षेत्र भारतीय भूभागमा पर्ने भएकाले त्यसको पूर्ण प्रभावकारी प्रयोगका लागि आवश्यक सहमति अझै चुनौतीका रूपमा रहेको छ ।

यही विषयले विमानस्थल सञ्चालनको अर्को कमजोरी देखाउँछ । पूर्वाधार निर्माण गर्न सकिन्छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनका लागि छिमेकी मुलुकसँगको हवाई मार्ग, एयरस्पेस, सुरक्षा र प्राविधिक सहमति पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।

गौतमबुद्ध विमानस्थलको इतिहास पनि छोटो छैन । २०२१ सालमा घाँसे हवाई मैदानबाट सुरु भएको भैरहवाको विमानस्थल २०२३ सालदेखि हालकै स्थानबाट आन्तरिक विमानस्थलका रूपमा सञ्चालनमा आएको थियो । २०७१ माघ १ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको शिलान्यास गरेका थिए । करिब ३५ अर्ब रुपैयाँ लागतमा निर्माण भएको विमानस्थलको २०७९ जेठ २ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले उद्घाटन गरेका थिए ।

तर उद्घाटनसँगै अन्तर्राष्ट्रिय उडानको अपेक्षा गरिए पनि नियमित उडानको दिगोपन अझै सुनिश्चित हुन सकेको छैन ।

यसले एउटा गम्भीर नीतिगत समस्या देखाउँछ । सरकारले विमानस्थल बनायो, तर विमानस्थल चल्ने बजार निर्माण गर्ने जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने स्पष्टता कमजोर रह्यो । एयरलाइन्सलाई शुल्क छुट दिएर मात्रै नियमित उडान सुनिश्चित हुँदैन । यात्रु बजार, टिकट बिक्री, पर्यटन प्याकेज, अन्तर्राष्ट्रिय हवाई मार्ग, राष्ट्रिय ध्वजावाहकको रणनीति र छिमेकी मुलुकसँगको कूटनीतिक पहल एउटै योजनामा जोडिनुपर्छ ।

अहिले गौतमबुद्ध विमानस्थलको अवस्था हेर्दा समस्या यात्रु नभएकोभन्दा पनि यात्रुलाई भैरहवाबाट उडाउने वातावरण निर्माण नभएको देखिन्छ । लुम्बिनीमा आउने पर्यटकलाई विमानस्थलसम्म ल्याउने, भारतका बौद्ध गन्तव्यसँग जोड्ने, पश्चिम नेपालका यात्रुलाई नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा आकर्षित गर्ने र एयरलाइन्सलाई पर्याप्त यात्रु सुनिश्चित गर्ने काम समानान्तर रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन ।

चार वर्षमा अर्बौं रुपैयाँको पूर्वाधार तयार भयो । तर त्यसलाई चलाउने नीति, बजार र अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सञ्जालबीच अझै तालमेल देखिएको छैन । यही कारण गौतमबुद्ध विमानस्थल अहिले पनि पूर्वाधारले भरिएको तर उडानले खाली भएको विमानस्थलको उदाहरण बनेको छ ।

अब सरकारले विमानस्थललाई चलाउने हो भने अर्को उडान कहिले आउँछ भन्ने प्रतीक्षा गरेर मात्र पुग्दैन । कुन एयरलाइन्सलाई किन ल्याउने, कहाँबाट यात्रु ल्याउने, कुन पर्यटन बजारसँग जोड्ने, भारतसँग कुन हवाई तथा स्थलमार्ग सम्झौता सुधार्ने र राष्ट्रिय ध्वजावाहकलाई कसरी परिचालन गर्ने भन्ने स्पष्ट कार्ययोजना आवश्यक छ । अन्यथा चार वर्षअघि देखाइएको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको सपना अर्बौं रुपैयाँको पूर्वाधारमै सीमित हुने जोखिम कायमै रहनेछ ।